Çek senet takibi nedir, neden program ister?
Çek senet takibi, müşteriden aldığın ve tedarikçine verdiğin her çekin ve senedin nerede olduğunu, vadesini ve sonucunu kayıt altında tutmaktır. Bir çek elindeyken bile durumu değişir: portföyde bekler, bankaya tahsile gider, bir tedarikçiye ciro edilir, tahsil edilir ya da karşılıksız döner. Bir çek senet takip programı bu yolculuğun her adımını tarihiyle tutar ve her adımın müşteri bakiyesine, kasaya ve bankaya etkisini birlikte işler.
Defterde ya da tek sayfalık bir Excel'de çek takibi genellikle aynı yerden bozulur: bir satır tek bir durumu gösterir, geçmişi göstermez. Diyelim ki 01.09.2026'da müşterinden 05.10.2026 tarihli 25.000,50 TL'lik bir çek aldın, 15.09.2026'da bu çeki tedarikçine ciro ettin ve çek 06.10.2026'da karşılıksız döndü. Doğru kayıtta üç şey birden olmalı: müşterin yeniden borçlanır, tedarikçine olan borcun geri gelir, çek "karşılıksız" olarak takibe girer. Senet takibinde de soru aynıdır: hangi senet ödendi, hangisi protesto edildi, hangisi hâlâ elinde?
Çek ile senet (bono) farkı: takipte neyi değiştirir?
İkisi de vadeli ödeme aracıdır ama kuralları farklıdır; takipte bakacağın tarih ve ödenmezse izleyeceğin yol buna göre değişir. Kurallar 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nda (bono için madde 776-779, çek için madde 780 ve sonrası) ve 5941 sayılı Çek Kanunu'nda yazılıdır. Kısa tanımlar için çek nedir sözlük sayfamıza, senedin zorunlu alanları için senet örneği şablonumuza bakabilirsin.
| Konu | Çek | Senet (bono) |
|---|---|---|
| Kim öder? | Muhatap banka, çeki yazanın hesabından. Türkiye'de ödenecek çekte muhatap yalnız banka olabilir. | Senedi imzalayan borçlu. |
| Hangi tarihe bakılır? | Çekin üzerindeki düzenleme tarihine. 31.12.2028'e kadar bu tarihten önce bankaya ibraz geçersizdir. | Senette yazan vadeye. Vade yazmıyorsa senet görüldüğünde ödenir. |
| Ne zaman ibraz edilir? | Düzenleme yeri ile ödeme yeri aynıysa 10 gün, farklıysa 1 ay içinde; süre düzenleme tarihinin ertesi günü başlar. | Ödeme gününde ya da onu izleyen iki iş günü içinde. |
| Ödenmezse | Talebin üzerine banka, çekin arkasına "karşılıksızdır" işlemi yapar; ödenmeme bu beyanla ya da protestoyla belgelenir. | Noterden ödememe protestosu çekilir. |
| Almadan önce | Karekod okutularak çek hesabı sahibinin son beş yılda karşılıksız çıkan çekleri gibi bilgilere bakılabilir (TTK madde 780). | Borçlunun kimlik ve adres bilgisi tam yazılır; istenirse kefil (aval) alınır. |
| Hesap planı (alınan / verilen) | 101 Alınan çekler / 103 Verilen çekler ve ödeme emirleri | 121 Alacak senetleri / 321 Borç senetleri |
Alınan ve verilen çek-senet: iki ayrı defter
Alınan çek-senet senin alacağındır: müşterin borcunu çekle ya da senetle ödemiştir. Verilen çek-senet ise borcundur: kendi çek karnenden yazdığın çek ya da imzaladığın senettir. Bu ikisini aynı toplamda toplamak, elinde 100.000,00 TL alacak ve 60.000,00 TL borç varken "160.000,00 TL'lik çek" gibi anlamsız bir sayı üretir. İkisini ayrı listede, ayrı toplamla izle; nakit planında alınanı giriş, verileni çıkış olarak say.
- Alınan çekte banka, şube, çek hesap no ve keşideciyi (çeki yazan kişi) kaydet. Çek sana ciroyla geldiyse keşideci müşterin değil başka biridir; müşterin de çeki ciro eden olarak sorumludur. Çek karşılıksız çıkarsa hem çeki yazana hem ciro edenlere başvurulabilir (TTK madde 808); ikisinin bilgisi de kayıtta olmalı.
- Alınan senette borçlunun kimliğini, kefilini ve ödeme yerini yaz.
- Verilen çekte çek karnesinin bağlı olduğu banka hesabını yaz. Vadesinde o hesapta karşılık bulundurmak senin yükümlülüğündür; hangi hesaptan çıkacağını bilmeden nakit planı yapılamaz.
Portföy, ciro, tahsil ve ödeme: çekin durumları
Takibin özü, her çek-senedin bugün hangi durumda olduğunu bilmektir. Elinde duran, henüz tahsil ya da ciro edilmemiş çek ve senetlerin toplamına portföy denir. Aşağıdaki tablo olağan durumları ve paranın o anda nerede olduğunu gösterir.
| Durum | Ne demek? | Para nerede? |
|---|---|---|
| Portföyde | Çek ya da senet elinde, vadesi bekleniyor. | Henüz gelmedi. |
| Bankada tahsilde | Vadesinde tahsil etsin diye bankana verdin. | Banka tahsil edince hesabına geçer. |
| Bankada teminatta | Kredi için bankaya teminat olarak verdin. | Gelmedi; banka tahsil ederse hesabına geçer. |
| Ciro edildi | Arkasını imzalayıp tedarikçine verdin. | Tedarikçine yaptığın ödeme yerine geçti. |
| Tahsil edildi | Banka ya da borçlu ödedi. | Kasanda ya da bankanda. |
| Karşılıksız / protestolu | Çek ödenmedi ya da senet protesto edildi. | Gelmedi; müşterin yeniden borçlu. |
| Ödenecek (verilen) | Kendi verdiğin çek-senedin vadesi bekleniyor. | Vadesinde hesabından çıkacak. |
| Ödendi (verilen) | Vadesinde ödendi. | Hesabından çıktı. |
Ciro ederken bil
Çeki ya da senedi arkasını imzalayarak ciro ettiğinde, aksi şart edilmedikçe ödenmemesinden sen de sorumlu olursun (TTK madde 685; senede madde 778, çeke madde 818 ile uygulanır). Ciro ettiğin 25.000,50 TL'lik çek karşılıksız çıkarsa tedarikçin sana döner ve ona olan borcun geri gelir. Bu yüzden ciro ettiğin çeki portföyden çıkarıp unutma; vadesi geçip tahsil edildiğini öğrenene kadar "ciro edildi" olarak izle.
Karşılıksız çek ve protestolu senet: ne yapılır?
Çek karşılıksız çıkarsa
- Süresinde ibraz et. Üzerinde 30.10.2026 yazan ve düzenlendiği yerde ödenecek bir çekin ibraz süresi 31.10.2026'da başlar, 09.11.2026'da biter; son gün tatile denk gelirse süre ilk iş gününe uzar (TTK madde 796 ve 816). İleri tarihli çekle hukuki takip yapılabilmesi için çekin bu süre içinde bankaya ibraz edilmesi ve karşılıksızdır işlemi görmesi şarttır (5941 sayılı Kanun, madde 3).
- "Karşılıksızdır" işlemini iste. Talebin üzerine banka, çekin arkasına ibraz tarihini, hesabın durumunu ve ödediği tutarı yazar; işlem senin de imzanla yapılır.
- Bankanın ödemesi gereken tutarı al. Hesapta hiç para olmasa bile banka, süresinde ibraz edilen her çek yaprağı için kanunun öngördüğü tutara kadar ödeme yapar (5941 sayılı Kanun, madde 3). Bu tutar her yıl Ocak ayında Merkez Bankasınca belirlenip Resmî Gazete'de yayımlanır; güncel tutarı bankana sor.
- Başvur. Ödenmeme, protestoyla ya da bankanın çek üzerindeki tarihli beyanıyla belgelendiğinde çeki yazana ve ciro edenlere başvurabilirsin (TTK madde 808). Kanun ayrıca karşılıksız çeke yol açan kişi için, hamilin şikâyeti üzerine adli para cezası ile çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı öngörür (5941 sayılı Kanun, madde 5).
Senet ödenmezse
Ödememe protestosu noterden, ödeme gününü izleyen iki iş günü içinde çekilir (TTK madde 714 ve 715). Süreyi kaçırırsan senedi ciro edenlere karşı başvurma hakkını kaybedersin; senedi imzalayan borçluya karşı hakkın devam eder (madde 730 ve 779). Senet takibinde vade günü, protesto için son günü de belirler. Senede kefil olan kişinin sorumluluğu için aval sözlük sayfamıza bakabilirsin.
Kayıtlarında ne değişmeli?
Çeki aldığın gün müşterinin borcunu düşürdüysen, karşılıksız çıktığı gün bu borç geri yazılmalı ve çekin kapattığı fatura yeniden açık görünmeli. Alındığı günkü kaydı silmek yerine olay gününe ters kayıt yazmak doğrusudur: geçmiş ayın kayıtları ve mali müşavirine bildirdiğin ay bozulmaz, müşterinin cari hesap ekstresinde iki satır görünür. Çeki ciro ettiysen tedarikçine olan borcun da aynı gün geri gelir.
Vade takibi ve nakit akışı
Portföydeki çekler gelecekteki tahsilatların, verdiğin çekler gelecekteki ödemelerindir. İkisini aynı takvime koyunca hangi hafta hesabının eksiye düşeceğini önceden görürsün. Bankanda 40.000,00 TL olduğunu düşün:
| Hafta | Girecek (alınan çek) | Çıkacak (verilen çek) | Hafta sonu bakiye |
|---|---|---|---|
| 26.10–01.11.2026 | 25.000,50 TL | 50.000,00 TL | 15.000,50 TL |
| 02.11–08.11.2026 | — | 30.000,00 TL | −14.999,50 TL |
| 09.11–15.11.2026 | 42.000,00 TL | — | 27.000,50 TL |
İkinci haftada verdiğin 30.000,00 TL'lik çekin karşılığı hesapta yok. Bunu bugünden bilirsen tahsilatlarını öne almak ya da hesaba para koymak için vaktin olur.
- Vadesi gelen alınan çeki bekletme; ibraz süresi kısadır.
- Verdiğin çekin vadesinden birkaç gün önce bağlı olduğu hesabı kontrol et.
- Bankaya tahsile verdiğin çekin parası hesabına geçince işaretle; paranın hesaba geçtiği gün (valör) çekin vadesiyle aynı olmayabilir.
- Birçok çeki tek bir vadeyle konuşmak için ortalama vade hesaplama aracını kullan.
Çek ve senet takibinde sık yapılan hatalar
- Aynı çeki iki kez girmek: müşterinin borcu iki kez düşer, fark edilmesi zordur.
- Karşılıksız çıkan çeki silmek: alındığı ayın kayıtları geriye dönük değişir, çekin geçmişi kaybolur. Doğrusu olay gününe ters kayıttır.
- Ciro edilen çeki unutmak: karşılıksız dönerse tedarikçin sana döner, borcun hazırlıksız yakalar.
- Verilen çekin ödendiğini işaretlememek: programdaki banka bakiyesi gerçeğinden yüksek kalır.
- İbraz ya da protesto süresini kaçırmak: başvurma hakların zayıflar.
- Keşideciyi boş bırakmak: ciroyla gelen çekte asıl borçluyu bilemezsin.
- Çekin fotoğrafını saklamamak: çek elinden çıktıktan sonra üzerindeki bilgilere ulaşamazsın.
Çek senet takip programı seçerken kontrol listesi
| Sor | Neden önemli? |
|---|---|
| Alınan ve verilen ayrı izleniyor mu? | Alacakla borç aynı toplamda anlamsızdır. |
| Tahsilde, teminatta, ciro, karşılıksız ve iade durumları var mı? | Çek yalnız "ödendi" ya da "ödenmedi" değildir. |
| Çek müşteriye ve faturaya bağlanıyor mu? | Çek alındığında bakiye ve fatura kalanı düşmeli. |
| Tahsil edilince para kasaya ya da bankaya geçiyor mu? | Kasa ve banka bakiyesini elle düzeltmek zorunda kalmamalısın. |
| Karşılıksızda ters kayıt yapılıyor mu? | Geçmiş ay bozulmamalı, müşteri yeniden borçlanmalı. |
| Ciro edilen çek dönerse tedarikçi borcu geri geliyor mu? | Ciranta olarak sorumluluğun kayda yansımalı. |
| Yanlış işlem geri alınabiliyor mu? | Hatalı bir tıklama kayıtları bozmamalı. |
| Aynı numaralı çek için uyarı var mı? | Mükerrer giriş bakiyeyi iki kez düşürür. |
| Vadesi yaklaşanlar panoda, takvimde ve nakit akışında mı? | Listeyi açmadan görmelisin. |
| Mali müşavire hesap planı kodlarıyla aktarım var mı? | 101, 121, 103 ve 321 hesapları ay sonunda tutmalı. |
Mali müşavirinle aynı kayıtlardan çalışmanın yolları mali müşavirler için sayfamızda.
Uygun Muhasebe'de çek ve senet takibi nasıl işler?
Çek ve senetler Çek-Senet bölümünde tutulur; bölüm Kasa ve Banka ile birlikte çalışır. Müşteriden çek almak için Satış ve Fatura, tedarikçiye çek vermek ya da ciro etmek için Alış ve Gider bölümü açık olmalı.
Alınan çek ve senet
- Üç yoldan girersin: satış faturasını keserken ödeme şekli olarak "Çekle"yi seçersin, fatura ve kalan tutar dolu gelir; faturaya tahsilat eklerken "Nasıl ödedi?" sorusuna çek ya da senet dersin; ya da "Çek/senet al" ile doğrudan girersin. Fatura seçmezsen açık faturalar vadesi en eski olandan başlayarak kapanır.
- Bakiye hemen düşer: çeki aldığın gün müşterinin borcu ve faturanın kalanı azalır; tutar "Alınan çek-senet portföyü" hesabında bekler, tahsil edilince seçtiğin kasaya ya da banka hesabına geçer.
- Bankaya verirsin: tahsile ya da teminata verdiğinde para hareketi yazılmaz; banka tahsil edince "Tahsil edildi" dersin.
- Karşılıksızda ters kayıt: olay gününe müşteriye borç yazılır, kapattığı fatura yeniden açılır, alındığı günkü tahsilat silinmez. Ciro ettiğin çek döndüyse tedarikçine olan borcun da geri gelir. Sonrasını "Hukuki takipte", "Sonradan ödendi" ya da "Müşteriye geri verildi" diye işaretlersin.
Verilen çek
Kendi çekini girerken çek karnesinin bağlı olduğu banka hesabını seçebilirsin; seçersen banka, şube ve hesap no oradan dolar. Tedarikçine olan borcun çeki verdiğin gün düşer. Verdiğin çekin vadesi geçince panoda "Bankadan ödendi mi?" diye sorulur; "Ödendi" dediğinde tutar seçtiğin hesaptan çıkar.
Vade, kontrol ve düzeltme
- Panoda portföy toplamı ve 7 gün içinde vadesi gelenler görünür; vadeler takvimde de yer alır. Nakit akışı raporu önümüzdeki 12 hafta ya da 12 ay için tahsil edilecek ve ödenecek çek-senetleri hesaba katar.
- Aynı numaralı çek (aynı bankada) ya da senet (aynı caride) daha önce girildiyse uyarı çıkar; "bu başka bir çek" diye onaylamadan kaydedilmez.
- Çekin ya da senedin önlü arkalı fotoğrafını kaydına eklersin; çek no, cari, keşideci ya da bankayla aratırsın. Müşterinin sayfasında açık çek ve senetleri ayrı bir bölümde görürsün.
- Yanlış işlem "Son işlemi geri al" ile düzelir; hiç işlem görmemiş yanlış kayıt silinir. No, vade ve banka gibi bilgileri sonradan düzeltebilirsin.
- Mali müşavirine giden aylık aktarım dosyasında ayın çek-senet hareketleri hesap planı koduyla, ay sonu portföyü ise 101, 121, 103 ve 321 hesaplarına göre ara toplamlarla yer alır.
Senetle taksitli satış yapıyorsan taksitler Ödeme Planı bölümünde tutulur: her taksite senet no verilir, senetler kanunun istediği unsurlarla A4'e üçer yazdırılır, borçlu ve kefil elle imzalar. Ayrıntılar taksitli satış programı sayfamızda; çeklerin müşteri bakiyesine etkisi için cari hesap takip programı sayfamıza bakabilirsin.