Müstahsil makbuzu nedir, kim düzenler?
Müstahsil makbuzu, gerçek usulde vergilendirilmeyen çiftçiden ürün aldığında senin, yani alıcının düzenlediği belgedir. Elektronik olarak düzenlenen hâline e-Müstahsil makbuzu denir; yeni bir belge türü değildir, kâğıt makbuzla aynı hukuki niteliği taşır. Makbuzda ürün bedelinden yapılan kesintiler yer alır; müstahsil makbuzu stopaj oranları da ürünün türüne ve borsada tescil edilip edilmediğine göre değişir.
Vergi Usul Kanunu'nun 235. maddesine göre müstahsil makbuzunu birinci ve ikinci sınıf tüccarlar, kazancı basit usulde belirlenenler ve defter tutmak zorunda olan çiftçiler düzenler. Makbuz, ürünün bedeli ödenirken iki nüsha düzenlenir: biri çiftçiye verilir, sende kalan nüsha fatura yerine geçer. Terimin kısa tanımı için müstahsil makbuzu sözlük sayfasına bakabilirsin.
| Kimden aldın? | Hangi belge? | Kim düzenler? |
|---|---|---|
| Gerçek usulde vergilendirilmeyen çiftçi | Müstahsil makbuzu | Sen (alıcı) |
| Defter tutan, gerçek usulde vergilendirilen çiftçi | Fatura | Çiftçi sana keser |
| Vergiden muaf esnaf (çiftçi olmayan) | Gider pusulası | Sen (alıcı) |
Çiftçi dışındaki muaf esnaftan alımda ne yazılacağını gider pusulası örneği sayfamızda anlattık.
e-Müstahsil zorunluluğu: kim geçmek zorunda?
Kurallar 509 Sıra No.lu Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği'nde yer alır. Üç grup için e-Müstahsil zorunludur:
| Kim? | Ne zamandan beri? |
|---|---|
| e-Fatura'ya geçmek zorunda olup işi gereği müstahsil makbuzu da düzenleyenler | 01.07.2020'den beri; 2020 ve sonrasında e-Fatura'ya geçenler e-Fatura geçiş süresi içinde |
| 5957 sayılı Kanun'a göre komisyoncu ya da tüccar olarak sebze ve meyve ticareti yapanlar | 01.01.2020'den beri |
| Gelir İdaresi'nin yazıyla bildirdiği mükellefler | Yazıdaki sürede (hazırlık için en az 3 ay verilir) |
Bu grupların dışındaysan e-Müstahsil'e isteğe bağlı geçebilirsin; şartı önce e-Fatura uygulamasına dahil olmaktır. e-Fatura sınırlarını e-Fatura zorunluluğu yazımızda topladık. Tebliğ e-Belgeler için üç yol sayar: Gelir İdaresi'nin portalı, izinli bir özel entegratör ya da doğrudan entegrasyon.
Zorunlu olduğun hâlde e-Müstahsil yerine matbu kâğıt makbuz düzenlersen makbuz e-Belge olarak düzenlenmemiş sayılır ve Vergi Usul Kanunu'nun 353. maddesine göre özel usulsüzlük cezası uygulanır: her belge için yazılması gereken tutarın %10'u, kanundaki alt sınırdan az olmamak üzere. Kanun bu cezayı belgeyi düzenlemek ve almak zorunda olanların her birine öngörür; alt ve üst sınırlar her yıl güncellenir.
Müstahsil makbuzu stopaj oranları
Çiftçiden aldığın ürünün bedelini öderken gelir vergisi stopajı kesersin. Oranlar Gelir Vergisi Kanunu'nun 94. maddesine dayanan 2009/14592 sayılı Karar'dadır; Gelir İdaresi'nin zirai kazanç rehberi bunları şöyle özetler:
| Ne aldın? | Borsada tescil ettirilmeden | Ticaret borsasında tescil ettirilerek |
|---|---|---|
| Hayvan ve hayvansal ürün, kara ve su avcılığı ürünü (canlı hayvan, süt, yumurta...) | %2 | %1 |
| Diğer zirai ürünler (tahıl, meyve, sebze...) | %4 | %2 |
Zirai hizmetlerde oran farklıdır: Orman İdaresine (ya da ona iş taahhüt edene) yapılan ağaçlandırma, bakım, kesim, taşıma gibi hizmetlerde %2, sürüm, hasat, ilaçlama gibi zirai faaliyet kapsamındaki diğer hizmetlerde %4.
- Avans dahil: Stopaj nakden ya da hesaben yapılan her ödemeden, avanstan da kesilir.
- Beyan: Kestiğin vergiyi muhtasar ve prim hizmet beyannamesiyle, kesintinin yapıldığı ayı izleyen ayın 26'sı akşamına kadar beyan edip ödersin. Zirai ürün bedelinden stopaj kesen, Gelir Vergisi Kanunu'nun 98. maddesine göre muhtasarı üç ayda bir verme seçeneğinden yararlanamaz.
- Çiftçi için: Gerçek usulde vergilendirilmeyen çiftçi için bu kesinti nihai vergidir; bu kazancı için beyanname vermez.
- Kesilmeyen durumlar: Çiftçi gerçek usulde vergilendirilmeyen başka bir çiftçiye, vergi mükellefi olmayan tüketiciye ya da basit usuldeki ticaret erbabına sattığında stopaj yapılmaz. Yani basit usul esnafsan makbuzu düzenlersin ama stopaj kesmezsin.
Bağ-Kur ve borsa tescil kesintisi
Bağ-Kur (SGK) kesintisi
Tarım Bağ-Kur'lu çiftçinin prim borcu varsa, ürün bedelinden borcu geçmemek şartıyla %2 kesinti yapar, SGK'ya bildirir ve yatırırsın. Oran ve kurallar SGK'nın 01.03.2013 tarihli tebliğinde yer alır.
- Kim keser? Ticaret şirketleri, kooperatifler, kamu kurumları, dernek ve vakıflar, bilanço ya da zirai işletme hesabına göre defter tutan çiftçiler, gerçek gelirini beyan etmek zorunda olan ticaret ve serbest meslek erbabı.
- Muafiyet belgesi: Çiftçi SGK'dan aldığı Kesinti Muafiyet Belgesini kimliğiyle birlikte gösterirse kesinti yapılmaz; belgenin numarasını makbuza yazarsın.
- Avansta yok: Avans ya da hesaben ödemede bu kesinti yapılmaz; hesap kapatılırken ürün bedelinin tamamı üzerinden yapılır. Stopajda durum tersidir.
- Belgede olmalı: Çiftçinin adı soyadı, TC kimlik numarası, ürün bedeli, kesinti tutarı ve kesinti tarihi.
- Bildirim ve ödeme: Bir ayda yaptığın kesintileri izleyen ayın son iş gününe kadar Kesinti Bildirim Listesiyle SGK'ya bildirir, izleyen ayın sonuna kadar yatırırsın.
Borsa tescil ücreti
Ürünü ticaret borsasında tescil ettirirsen stopaj oranı yarıya iner. Borsa da tescil için ücret alır; oranını ve kimin payına düştüğünü bağlı olduğun borsaya sor.
Örnek hesap: 25.000 TL'lik buğday alımı
Çiftçiden 2.500 kg buğdayı kilosu 10,00 TL'den aldın (örnek fiyat); brüt tutar 25.000,00 TL. Çiftçinin Bağ-Kur borcu kesintiden fazla.
| Kalem | Borsa dışı | Borsada tescilli | Borsa dışı, muafiyet belgesi var |
|---|---|---|---|
| Brüt tutar | 25.000,00 TL | 25.000,00 TL | 25.000,00 TL |
| Gelir vergisi stopajı | %4: 1.000,00 TL | %2: 500,00 TL | %4: 1.000,00 TL |
| Bağ-Kur kesintisi | %2: 500,00 TL | %2: 500,00 TL | 0,00 TL |
| Çiftçiye ödenecek | 23.500,00 TL | 24.000,00 TL (tescil ücreti çiftçiye düşüyorsa o da çıkar) | 24.000,00 TL |
İlk durumda 1.000,00 TL stopajı muhtasarla vergi dairesine, 500,00 TL Bağ-Kur kesintisini SGK'ya sen ödersin. Çiftçinin prim borcu yalnız 300,00 TL ise Bağ-Kur kesintisi 500,00 TL değil 300,00 TL olur.
Hayvansal üründe hesap aynıdır: 1.000 litre sütü litresi 20,00 TL'den aldıysan brüt 20.000,00 TL; borsa dışı stopaj %2 ile 400,00 TL, Bağ-Kur 400,00 TL, çiftçiye 19.200,00 TL ödenir.
Ne zaman düzenlenir, çiftçiye ne verilir?
- Zamanı: Kanuna göre makbuz, ürünün bedeli ödenirken düzenlenir. Ödemeyi yaptığın gün makbuzu da kes.
- Çiftçiye verilen: e-Müstahsil'in en az bir nüsha kâğıt çıktısı alınır ve çiftçiye verilir. Senin nüshan elektronik ortamda, elektronik sertifikayla imzalı olarak saklanır.
- SMS onayı: 05.11.2026'dan itibaren düzenlenen bütün e-Müstahsil makbuzlarında ıslak imza yerine çiftçinin telefonuna gönderilen SMS kodu, telefon numarası ve SMS'i gönderen operatör makbuza yazılır (GİB duyurusu, 22.05.2026).
- Makbuzda olması gerekenler: adın ya da unvanın, vergi dairen, VKN/TCKN'n ve adresin; makbuzun tarihi, saat ve dakikası, numarası; çiftçinin adı soyadı, VKN/TCKN'si ve ikametgâh adresi; ürünün cinsi, miktarı, bedeli, vergi ve varsa diğer kesintiler.
e-Müstahsil makbuzu programı seçerken kontrol listesi
| Kontrol et | Neden önemli? |
|---|---|
| Ürün türünü ve borsa tescilini seçince stopaj oranını kendisi uyguluyor mu? | Oranı her makbuzda elle yazmak, %4 yerine %2 gibi hatalara yol açar. |
| Bağ-Kur kesintisini makbuz bazında kapatabiliyor musun? | Muafiyet belgesi getiren çiftçiden kesinti yapılmaz. |
| Kesintiler makbuzda ayrı satırlarda görünüyor mu? | Çiftçi neyin kesildiğini görür; SGK kesintisinin belgede yer alması gerekir. |
| e-Müstahsil'i GİB'e raporluyor, eksik bilgide uyarıyor mu? | Çiftçinin kimlik numarası zorunlu bilgidir; eksik makbuzla uğraşmak zaman kaybettirir. |
| Çiftçiye ödemeyi kasadan ya da bankadan düşüp cari hesaba işliyor mu? | Hangi üreticiye ne kadar borcun kaldığı her an görünür. |
| Aldığın ürünü stoğa giriyor mu? | Ürünü satacaksan stok ve maliyet doğru başlar. |
| Mali müşavire stopaj ve kesinti dökümü veriyor mu? | Muhtasar ve SGK bildirimi bu rakamlarla hazırlanır. |
| Yanlış makbuzu geri alma ve iptal yolu açık mı? | GİB'e gitmiş ve gitmemiş makbuzun düzeltmesi farklıdır. |
| e-Fatura ve e-Arşiv aynı programda mı? | İsteğe bağlı geçişte e-Müstahsil'in şartı e-Fatura kullanıcısı olmaktır; iki ayrı program çift iş demektir. |
Sık yapılan hatalar
- Defter tutan, gerçek usuldeki çiftçiye müstahsil makbuzu kesmek: onun sana fatura kesmesi gerekir.
- Basit usuldeyken stopaj kesmek ya da gerçek usuldeki tüccarken kesmeyi unutmak.
- Ürünü borsada tescil ettirmeden borsa oranını (yarı oranı) uygulamak.
- Avanstan stopaj kesmeyi unutmak ya da avanstan Bağ-Kur kesintisi yapmak.
- Muafiyet belgesini görmeden Bağ-Kur kesintisini atlamak ya da belgenin numarasını makbuza yazmamak.
- e-Müstahsil zorunluyken matbu makbuz kesmek: özel usulsüzlük cezası doğurur.
- Muhtasarı üç ayda bir vermeye devam etmek: zirai ürün stopajı varsa bu seçenek yoktur.
- Makbuzu ödeme gününden günler sonra kesmek.
Uygun Muhasebe'de müstahsil makbuzu nasıl kesilir?
- Üreticiyi cari olarak ekle. TC kimlik numarası cari kartında olmalı; e-Müstahsil'de 11 haneli numara yoksa program göndermeden önce uyarır. Üreticilerin bakiyesi cari hesap takibinde görünür.
- "Ne aldın?" sorusunu yanıtla. Bitkisel ya da hayvansal ürünü ya da zirai hizmeti seçer, borsada tescil ettirdiysen kutuyu işaretlersin; stopaj oranı (bitkiselde %4 ya da %2, hayvansalda %2 ya da %1, zirai hizmette %4, Orman İdaresine yapılan hizmette %2) kendiliğinden gelir. Basit usuldeysen "Basit usuldeyim"i işaretlersin, stopaj kesilmez; seçimin sonraki makbuzlara da gelir.
- Kesintileri seç. Bağ-Kur kesintisi %2; çiftçinin prim borcu bundan azsa borcu yazarsın, kesinti borcu geçmez. Çiftçi Kesinti Muafiyet Belgesi gösterdiyse "Yok"u seçip belgenin numarasını yazarsın; numara makbuza ve e-Müstahsil'e geçer. Borsa tescil ücreti "Yok" ya da %0,2.
- Ürün satırlarını gir. Ürün, miktar, birim, birim fiyat. Stok bölümün açıksa ve ürün kartını seçersen makbuz onaylanınca ürün stoğa girer.
- Onayla ve öde. Makbuz numara alır, düzenlenme saati yazılır, çiftçiye ödenecek net tutar onun cari hesabına alacak olarak yazılır. Ödemeyi kasadan ya da TL banka hesabından kaydedersin; ödenmemiş makbuzlar nakit akışında görünür.
- Çıktısını ver. GİB'e raporlanan e-Müstahsil'in çıktısında ETTN, düzenleme saati ve sağ üst köşede karekod bulunur; bir nüshasını çiftçiye verirsin. Çiftçinin onayını makbuz sayfasından telefonuna SMS kodu göndererek alırsın. Entegratörün ürettiği resmî PDF de makbuz sayfasındadır.
e-Müstahsil için e-Belge ayarlarında "e-Müstahsil kullanıcısıyım" seçeneğini işaretler, entegratör başvurusunu e-Fatura başvurusuyla birlikte ya da sonra imzalarsın. Seçeneği işaretledikten sonra onayladığın makbuzlar e-Müstahsil serisiyle numaralanır; başvurun onaylanınca makbuz sayfasındaki "e-Müstahsil gönder" düğmesiyle GİB'e raporlanır. Ayarlardan otomatik gönderimi açarsan onayla birlikte gider. e-Fatura, e-Arşiv ve e-İrsaliye de aynı programdadır.
Yanlış kestiysen GİB'e gitmemiş makbuzun onayını geri alıp düzeltirsin; aynı seride sonrasında başka makbuz kestiysen makbuzu iptal edip doğrusunu kesersin. Ödeme girdiysen önce ödemeyi geri alırsın. GİB'e raporlanmış e-Müstahsil'i Uygun Muhasebe gönderimden sonraki 7 gün içinde iptal etmene izin verir; makbuz ve cari kaydı da iptal olur, doğrusunu yeni makbuz olarak kesersin.
Aylık dökümde her makbuzun brüt tutarı, stopaj oranı ve tutarı, Bağ-Kur kesintisi, borsa tescil ücreti ve ödenecek tutarı ayrı sütunlarda gelir; mali müşavirin bu dökümü mali müşavir panelinden alır, muhtasar ve SGK bildirimini bu rakamlarla hazırlar. Brüt tutar gelir-gider raporunda "Üreticiden alış" gideri olarak görünür. Hal ve tarım tüccarları için akışın tamamı tarım ve hal sayfamızda.