Fazla mesai ücreti nasıl hesaplanır?
Haftalık 45 saati aşan her çalışma saati, normal saat ücretinin %50 fazlasıyla ödenir (4857 sayılı İş Kanunu md. 41). 45 saatlik haftada saat ücreti aylık brütün 225'e bölünmesiyle bulunur; fazla mesai ücreti saat ücretinin 1,5 katı ile çalışılan saatin çarpımıdır. Bulduğun tutar brüttür, SGK ve vergi kesintisi sonra uygulanır.
Kanun üç ayrı durumu ayırır:
| Çalışma türü | Ne zaman | Ücret |
|---|---|---|
| Fazla çalışma | Haftalık 45 saati aşan çalışma | Saat ücreti × 1,5 (md. 41) |
| Fazla sürelerle çalışma | Sözleşmede haftalık süre 45 saatten azsa, o süreyi aşan ve 45 saate kadar olan çalışma | Saat ücreti × 1,25 (md. 41) |
| Ulusal bayram ve genel tatilde çalışma | Çalışılan her gün | Maaşa ek olarak bir günlük ücret (md. 47) |
Bayram ve genel tatilde çalışılıp çalışılmayacağını sözleşme belirler; sözleşmede hüküm yoksa çalışanın onayı gerekir (md. 44). Araç günlük ücreti aylık brütün 30'a bölünmesiyle bulur.
Üç farklı iş yerinde fazla mesai kaç para eder?
Örnek 1: 45 saatlik hafta. Brüt maaş 52.500,00 TL, saat ücreti 233,33 TL. Ay içinde 18 saat fazla çalışma yapıldı: 52.500,00 ÷ 225 × 1,5 × 18 = 6.300,00 TL. Maaşla birlikte brüt tutar 58.800,00 TL olur.
Örnek 2: 40 saatlik hafta. Sözleşmede haftalık süre 40 saat, brüt maaş 36.000,00 TL. Araç bölen olarak 200 kullanır; saat ücreti 180,00 TL çıkar. Ay içinde 8 saat fazla sürelerle çalışma (40 ile 45 saat arası) ve 4 saat fazla çalışma (45 saati aşan) yapıldıysa: 8 × 180,00 × 1,25 = 1.800,00 TL ile 4 × 180,00 × 1,5 = 1.080,00 TL, toplam 2.880,00 TL; maaşla 38.880,00 TL. Aynı maaşı 225'e bölseydin saat ücreti 160,00 TL, dört saatlik fazla çalışma 960,00 TL çıkardı. 40 saatte 200 bölenini araç uygular, kanun yazmaz; sözleşmende saat ücreti yazıyorsa onu esas al.
Örnek 3: bayramda çalışma. Brüt maaş 45.000,00 TL, günlük ücret 1.500,00 TL. İki ulusal bayram günü çalışan kişi maaşına ek olarak 2 × 1.500,00 = 3.000,00 TL alır; brüt toplam 48.000,00 TL olur.
Haftalık süre kısaldıkça aynı maaşın saat ücreti yükselir. Brüt maaşı 45.000,00 TL olan çalışan için aracın bulduğu saat ücreti ve bir saatlik fazla çalışmanın ücreti şöyledir:
| Haftalık süre | Bölen | Saat ücreti | 1 saat fazla çalışma (× 1,5) |
|---|---|---|---|
| 45 saat | 225 | 200,00 TL | 300,00 TL |
| 40 saat | 200 | 225,00 TL | 337,50 TL |
| 37,5 saat | 187,5 | 240,00 TL | 360,00 TL |
Fazla mesainin sınırları ve şartları nelerdir?
- Yılda en çok 270 saat. Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda 270 saati aşamaz; araca 270 saatten fazla yazarsan araç uyarı verir.
- Çalışanın onayı. Fazla saatlerle çalışmak için çalışanın onayı gerekir.
- Ölçüt haftalıktır. Kanun, haftalık 45 saati aşan çalışmayı fazla çalışma sayar. Tarafların anlaşmasıyla haftalık süre günlere farklı dağıtılabilir, ama günde 11 saat aşılamaz. Denkleştirme uygulanan işyerinde haftalık ortalama aşılmıyorsa bazı haftalarda 45 saat geçilse de fazla çalışma sayılmaz (md. 41 ve 63).
- Yasak olan işler. Gece çalışmasında ve sağlık nedenleriyle kısa ya da sınırlı süreli yapılan işlerde fazla çalışma yaptırılamaz. Yer altı maden işleri için ayrı kurallar vardır; araç onları hesaplamaz.
- Kayıt. Çalışılan saatleri her ay puantaj ya da tutanakla kayda geç, ücreti bordroda ayrı kalem olarak göster. Çalışanın onayını yazılı almak, ileride ispat kolaylığı sağlar.
Fazla mesai hesabında en sık hangi hatalar yapılır?
- Net maaşı bölmek. Saat ücreti brüt maaştan hesaplanır; neti bölersen ücret eksik çıkar.
- Bölen olarak 240 kullanmak. Araç 45 saatlik haftada 225 kullanır (30 gün × 7,5 saat). 240 (30 × 8) saat ücretini düşürür.
- Brüt sonucu net sanmak. Örnek 1'deki 58.800,00 TL brüttür. Netini görmek için bu toplamı brütten nete maaş aracına yaz. Fazla mesai ücreti ödendiği ayın maaşıyla toplanıp gelir vergisinin kümülatif matrahına girdiği için net karşılığı aydan aya değişir.
- Hafta tatilini bu araçta aramak. Hafta tatili günü çalışmanın ücreti ayrı bir kuraldır; araç onu hesaplamaz.
- İşveren primini unutmak. Fazla mesai de brüt ücrettir; işverenin SGK ve işsizlik payı bu tutarla birlikte artar. Toplam yükü işveren maliyeti hesaplama aracında görebilirsin.
Yıllık izin günlerini yıllık izin hesaplama aracında, çalışanların kayıtlarını personel takip programı rehberinde bulabilirsin. Sözleşmende denkleştirme, saat ücreti ya da toplu iş sözleşmesi hükümleri varsa hesabı onlara göre yap.