Serbest meslek muhasebesi nasıl tutulur?
Serbest meslek muhasebesi, serbest meslek kazanç defterine dayanır: avukat, mimar, doktor ya da danışman olarak aldığın her ücreti e-Serbest Meslek Makbuzu (e-SMM) ile belgelersin, tahsil ettiğin parayı hasılat, mesleğin için yaptığın harcamaları gider yazarsın. Defteri Gelir İdaresi'nin Defter-Beyan Sistemi'nde tutar, üç ayda bir geçici vergi, yılda bir gelir vergisi beyannamesi verirsin. Aşağıdaki kurallar 31.10.2026 itibarıyla geçerlidir.
Gelir İdaresi'nin 2026 rehberine göre serbest meslek erbabı, işverene bağlı olmadan kendi adına ve hesabına, sermayeden çok bilgisiyle çalışan kişidir: avukat, doktor, diş hekimi, veteriner, mimar, mühendis, müşavir, serbest muhasebeci mali müşavir, danışman, ressam, yazar gibi. İşverene bağlı çalışırsan aldığın para ücret olur, serbest meslek kazancı olmaz. Kazanç tahsil esasına göre hesaplanır: bir yılda tahsil ettiğin paradan o işle ilgili giderleri düşersin, kalan fark serbest meslek kazancındır. Henüz tahsil etmediğin ücret, para eline geçene kadar kazanca girmez.
e-SMM nedir, zorunlu mu, e-Arşiv faturadan farkı ne?
e-SMM, serbest meslek makbuzunun elektronik halidir ve vergiden muaf olmayan serbest meslek erbabı için zorunludur. Gelir İdaresi'ne göre 01.02.2020'den önce faaliyette olanlar 01.06.2020'ye kadar geçmiştir; sonradan başlayanlar işe başladıkları ayı izleyen 3. ayın sonuna kadar e-SMM düzenlemek zorundadır. Örneğin 15.09.2026'da işe başladıysan son gün 31.12.2026'dır. Makbuz, mesleki faaliyetinden yaptığın her tahsilat için düzenlenir.
e-Arşiv faturayla karıştırma: serbest meslek erbabı mesleki tahsilatı için fatura değil makbuz düzenler. İkisi aynı belge türü değildir, ama GİB bunları e-Arşiv Portalı girişi altında toplar: e-Arşiv fatura, e-SMM ve e-Müstahsil makbuzu. e-SMM'yi iki yoldan kesersin: GİB'in portalından ya da özel entegratör üzerinden. e-SMM için ayrıca e-Fatura mükellefi olmak gerekmez. Başvuru adımlarını GİB e-SMM sayfasında bulursun; e-imzan yoksa e-imza nasıl alınır yazımıza, kısa bir tanım için e-SMM programı sayfamıza bak.
Yanlış makbuz kestiysen e-SMM'yi, alıcıya iletildiği tarihten başlayan 8 gün içinde iptal edebilirsin (GİB e-Arşiv uygulamaları iptal kılavuzu). Makbuzların bir nüshasını müşteriye verir, kendi nüshanı ve defter kayıtlarını ilgili yılı izleyen yıldan başlayarak 5 yıl saklarsın.
Serbest meslek makbuzunda stopaj ve KDV nasıl hesaplanır?
Serbest meslek makbuzunda brüt ücrete KDV eklenir, stopaj düşülür ve müşterinden tahsil edeceğin tutar bulunur. Stopaj, müşterin bir şirket, kurum ya da gerçek gelirini beyan eden tacir veya serbest meslek erbabıysa kesilir; oranı genel olarak %20'dir, Gelir Vergisi Kanunu'nun 18. maddesi kapsamındaki telif ve buluş işlerinde %17'dir. Bu kesinti bir ön vergileme sayılır; yıllık beyannamede hesaplanan vergiden mahsup edilir.
Örnek: Bir mimar, bir şirkete 25.000,50 TL brüt ücret için makbuz kesiyor (KDV %20):
- KDV: 25.000,50 × %20 = 5.000,10 TL
- Stopaj: 25.000,50 × %20 = 5.000,10 TL (müşteri senin adına vergi dairesine öder)
- Tahsil edilecek tutar: 25.000,50 + 5.000,10 − 5.000,10 = 25.000,50 TL
İkisi de %20 olduğu için bu örnekte KDV ile stopaj birbirini götürür; oranlar farklıysa götürmez. Müşteri bireysel biriyse durum değişir:
| Müşteri | Stopaj | KDV Tevkifatı |
|---|---|---|
| Şirket, kurum, defter tutan tacir ya da serbest meslek erbabı | Var (%20; telif işlerinde %17) | Yalnızca belirlenmiş alıcılarda: kamu kurumları, bankalar, sigorta şirketleri, vakıf üniversiteleri gibi |
| Hizmeti kendisi için alan vatandaş ya da basit usuldeki esnaf | Yok | Yok |
Aynı 25.000,50 TL'lik makbuzu bir vatandaşa kesersen stopaj olmaz; 25.000,50 + 5.000,10 = 30.000,60 TL tahsil edersin. Rakamları kendin denemek için serbest meslek makbuzu hesaplama aracını, tevkifatın mantığı için KDV tevkifatı nedir yazımızı kullan. Avukatlarda küçük bir ayrıntı daha var: mahkemelerce ya da icra müdürlüklerince karşı tarafa yükletilen vekâlet ücretinde kesintiyi o ücreti ödeyen yapar.
Serbest meslek erbabı hangi beyannameleri verir?
Serbest meslek erbabı KDV, çalışanı varsa muhtasar, geçici vergi ve yıllık gelir vergisi beyannamelerini verir. Defter-Beyan Sistemi'ni kullanmak zorunda olduğun için beyannameleri de elektronik ortamda, sistem üzerinden gönderirsin. Gelir İdaresi'nin süre tablosuna göre:
| Beyanname | Süre |
|---|---|
| KDV beyannamesi | İzleyen ayın 28'i, saat 23.59 |
| Muhtasar ve prim hizmet (çalışanın varsa) | İzleyen ayın 26'sı |
| Geçici vergi (%15, üçer aylık dönemler) | 17 Mayıs, 17 Ağustos, 17 Kasım, 17 Şubat |
| Yıllık gelir vergisi | 1-31 Mart; vergi Mart ve Temmuz sonunda iki taksitte |
Geçici vergi yıllık beyannamede hesaplanan vergiden düşülür; düşmeye rağmen kalan tutar yazılı talebinle red ve iade edilir. Defter-Beyan Sistemi ile e-Defter arasındaki ilişkiyi e-Defter nedir yazımızda anlattık. Bir de imza kuralı var: önceki yıl hasılatın TÜRMOB'un her yıl ocak ayında duyurduğu sınırı aşıyorsa beyannameleri bir serbest muhasebeci mali müşavire imzalatman zorunludur; sınırın altındaysa zorunlu değildir. 2026 tutarını müşavirinden ya da TÜRMOB'un sirkülerinden öğren. Beyanname vermeyen ya da geç verenlere özel usulsüzlük cezası kesilir; süresinde tahakkuk ettirilmeyen vergiye ayrıca vergi ziyaı cezası ve gecikme faizi eklenir.
Serbest meslek giderleri nasıl yazılır?
Serbest meslek kazancında, mesleki kazancı elde etmek ve sürdürmek için yaptığın genel giderler hasılattan düşülür. Sık karşılaşılan durumlar:
- Evi büro olarak kullanıyorsan: Oturduğun evin bir kısmını iş yeri yaptıysan ikametgâh için ödediğin kiranın tamamını, ısıtma ve aydınlatma gibi giderlerin de yarısını gider yazabilirsin. Ev kendi mülkünse kira yerine amortismanın yarısını yazarsın.
- Belgesiz işçilik ve mal: Belge düzenleme zorunluluğu olmayan birinden iş yaptırdıysan ya da mal aldıysan teslimden itibaren en geç 7 gün içinde gider pusulası düzenlersin; bedeli aynı süre içinde banka, PTT ya da ödeme kuruluşu üzerinden ödersen gerekli bilgileri taşıyan dekont gider pusulasının yerini tutar.
- İş yeri kirası: Tutarı ne olursa olsun banka ya da PTT üzerinden ödenir ve dekontla belgelenir.
- Büyük ödemeler: 30.000 TL'yi aşan tahsilat ve ödemeler de banka, ödeme kuruluşu ya da PTT üzerinden yapılır; uymayan her işlem için özel usulsüzlük cezası kesilir.
Avukat, mimar ve danışman için neler değişir?
Kurallar meslekten meslağa aynıdır; ama günlük işte farkı yaratan ayrıntılar değişir:
| Meslek | Dikkat Edeceğin Nokta |
|---|---|
| Avukat | Harç, bilirkişi gibi masraflara harcanmak üzere müvekkilden aldığın ve tamamen o işlere harcadığın para kazanç sayılmaz; gider karşılığı diye aldığın diğer paralar ise kazanca eklenir. Karşı tarafa yükletilen vekâlet ücretinde stopajı ödeyen keser. |
| Mimar ve mühendis | Büro ekipmanı gibi bir yıldan uzun kullanacağın alımlar amortisman kayıtlarında izlenir; sattığında satış bedeli ile kayıtlı değeri arasındaki olumlu fark kazanca eklenir. |
| Danışman | Müşterin şirketse her makbuzda stopaj çıkar, bazı alıcılarda KDV tevkifatı da olur. Anlaşmada ücretin brüt mü net mi olduğunu yazdır; makbuza brüt tutar yazılır. |
| Doktor ve veteriner | Hekim POS cihazı yalnızca tahsilat içindir; tahsilattan sonra yine e-SMM düzenlenir. |
Serbest meslek kazancında vergi nasıl çıkar?
Serbest meslek kazancı, gelir vergisi tarifesinden vergilenir; stopajlar ve geçici vergiler bu vergiden düşülür. Örnek: Bir mimar 2026'da müşterilerinden toplam 1.200.000,00 TL brüt ücret tahsil etti ve hepsini stopaj kesen şirketlere kesti. Mesleki giderleri 300.000,00 TL. Kazancı 900.000,00 TL'dir:
- İlk 190.000 TL × %15 = 28.500,00 TL
- Sonraki 210.000 TL × %20 = 42.000,00 TL
- Kalan 500.000 TL × %27 = 135.000,00 TL
- Hesaplanan gelir vergisi: 205.500,00 TL. Müşterilerin kestiği stopaj 1.200.000 × %20 = 240.000,00 TL; stopaj vergiyi 34.500,00 TL aştığı için fark, şartlarına göre iade edilir ya da mahsup edilir.
Dilim tablosunu ve ücretlilerle farkı gelir vergisi dilimleri 2026 yazımızda bulursun. Her serbest meslek faaliyetinin kendi özel durumu olabilir; bu hesabı mali müşavirinle birlikte yap.
Serbest meslek muhasebesinde mali müşavir şart mı, ücreti ne kadar?
Kazanç defterini ve Defter-Beyan kayıtlarını kendin de yürütebilirsin: Gelir İdaresi'ne göre sisteme giriş yapılarak gelir ve gider kayıtları elektronik ortamda girilir, defter bu kayıtlardan oluşturulur, beyanname hazırlanıp onaylanır. Mali müşavir, bu işi senin adına yürütmek istersen aracılık sözleşmesiyle devreye girer; imza zorunluluğu ise yukarıdaki hasılat sınırına bağlıdır.
Müşavire verirsen alt sınır, 17.12.2025 tarihli Resmî Gazete'de (sayı 33110) yayımlanan 2026 asgari ücret tarifesinde yazılıdır. Serbest meslek kazanç defteri için aylık ve KDV dahil tutarlar işçisiz bir mükellefte 1. grup illerde 1.773 TL, 2. grupta 1.631 TL, 3. grupta 1.460 TL, 4. grupta 1.345 TL'dir; 1-3 işçili için 1.889 TL, 1.773 TL, 1.631 TL ve 1.402 TL. Yıllık gelir vergisi beyannamesi ayrı bir kalemdir: 1. grupta 3.864 TL olan düzenleme ücreti, kazanç defteri mükellefleri için %50 indirimle uygulanır. Tarifenin büyükşehir ek ücreti notu işletme defteri ve bilanço satırlarını sayıyor; serbest meslek kazanç defteri bunların arasında değil. Tarifenin tamamı için muhasebeci ücreti 2026 yazımıza bak.
Uygun Muhasebe serbest meslekte ne işine yarar?
Uygun Muhasebe defter tutmaz, beyanname vermez; mali müşavirin yerine geçmez. Günlük işini düzenler: serbest meslek makbuzu bölümünde brütten ya da netten stopajı ve KDV'yi hesaplayıp makbuzu hazırlarsın, e-Belge bölümü açıksa e-SMM olarak gönderirsin. Gelir ve giderlerin aynı yerde durur; işletme defteri tutuyor ya da serbest meslek erbabıysan ayın belgeleri Defter Beyan'ın toplu yükleme dosyasında hazır olur, mali müşavirin kayıtları ücretsiz müşavir panelinden görür. Ayrıntılar e-SMM programı ve ön muhasebe programı sayfalarımızda.
Bu yazı genel bilgi içindir; vergi ve hukuk kararlarında mali müşavirine danış. Mevzuat değiştikçe yazıyı güncelliyoruz; güncelleme tarihi başlığın altında.