Şüpheli alacak nedir?
Şüpheli alacak, işinle ilgili olup tahsil edilmesi şüpheye düşmüş alacaktır. Vergi Usul Kanunu'nun 323. maddesine göre dava ya da icra aşamasındaki alacaklar ile protestoya ya da birden fazla yazılı isteğe rağmen ödenmeyen küçük alacaklar şüpheli alacak sayılır. Bu alacaklar için karşılık ayırabilir ve tahsil edemediğin tutarı kazancının hesabında gider olarak dikkate alabilirsin.
Kural yeni değil, ama yıl sonu yaklaşırken önem kazanır. Karşılık, değerleme gününün tasarruf değerine göre ayrılır. Takvim yılını hesap dönemi olarak kullanan işletmede bu değerlendirme 2026'nın kapanış kayıtlarıyla yapılır. Bu yazıda kuralı Vergi Usul Kanunu'nun güncel metninden aktarıyoruz.
Hangi alacaklar şüpheli alacak sayılır?
Önce şart şudur: Alacak, ticari ya da zirai kazancın elde edilmesi ve sürdürülmesiyle ilgili olmalı. Arkadaşına verdiğin borç ya da işle ilgisi olmayan bir alacak bu kapsama girmez. Bu şartı taşıyan alacak, iki yoldan biriyle şüpheli hâle gelir:
| Şüpheli Alacak Türü | Ne Gerekir? | Tutar Sınırı |
|---|---|---|
| Dava ya da İcra Aşamasındaki Alacak | Alacak için dava açılmış ya da icra takibi başlatılmış olmalı | Sınır yok |
| Küçük Alacak | Borçluya protesto çekilmiş ya da alacak yazıyla birden fazla kez istenmiş, borçlu yine ödememiş olmalı | 2026 için 25.000 TL'yi aşmamalı |
25.000 TL sınırı, 588 Sıra No.lu Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği ile 01.01.2026'dan geçerli olmak üzere belirlendi. Kanundaki ilk tutar 3.000 TL'dir ve her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellenir. 2027'de geçerli olacak tutar yıl sonunda yayımlanacak tebliğle belli olacak.
Vadesi geçmiş olması tek başına bir alacağı şüpheli yapmaz. Müşterin altı aydır ödemiyor olabilir; dava, icra, protesto ya da birden fazla yazılı istem yoksa kanun bu alacağı şüpheli saymaz. Senetli alacağı ödenmeyen müşteriye çekilen protesto da bu yollardan biridir.
Şüpheli alacak karşılığı nasıl ayrılır?
Karşılık, alacağın tahsil edilemeyecek görünen kısmı için ayrılır. Kanun bu konuda dört kural koyar:
- Hangi alacağa ait olduğu gösterilir. Karşılık toplu bir rakam olarak değil, alacak alacak izlenir.
- Teminatlı alacakta yalnız açıkta kalan kısım için ayrılır. Alacağın bir kısmı ipotek, kefalet ya da başka bir teminatla güvencedeyse karşılık teminattan geri kalan tutarla sınırlıdır.
- Karşılık ayırmak bir imkândır. Kanun "ayrılabilir" der; karşılık ayırıp ayırmamaya işletme karar verir.
- Sonradan tahsil edilen tutar gelir yazılır. Şüpheli alacağın bir kısmını ya da tamamını sonradan tahsil edersen bu tutar, tahsil ettiğin dönemin kâr-zarar hesabına aktarılır.
Bilanço esasına göre defter tutan işletmede bu kayıtları mali müşavirin yapar. Senin işin, hangi alacağın hangi aşamada olduğunu ve elindeki belgeleri ona yıl kapanmadan eksiksiz vermektir.
Örnek: yıl sonunda hangi alacak için karşılık ayrılır?
Toptan kırtasiye satan bir işletmenin 2026 sonunda tahsil edemediği üç alacağı olsun:
| Müşteri | Alacak | Durum | Ayrılabilecek Karşılık |
|---|---|---|---|
| A Ltd. | 180.000,00 TL | Ekimde icra takibi başlatıldı; alacağın 60.000,00 TL'si ipotekle güvencede | 120.000,00 TL |
| B Kafe | 18.000,00 TL | İadeli taahhütlü mektupla iki kez istendi, ödenmedi | 18.000,00 TL |
| C Market | 40.000,00 TL | İki kez yazıyla istendi, dava ya da icra yok | Yok |
A Ltd.'nin alacağı icra aşamasında olduğu için tutar sınırı yoktur, ama ipotekli 60.000,00 TL düşülür. B Kafe'nin alacağı 25.000 TL'yi aşmadığı ve birden fazla kez yazıyla istendiği için şüpheli sayılır. C Market'in alacağı ise sınırı aştığı için yazılı istemle şüpheli hâle gelmez. İşletme bu alacak için karşılık ayırmak isterse dava açması ya da icra takibi başlatması gerekir.
İşletme defteri tutan esnaf ne yapar?
İşletme hesabı esasına göre defter tutuyorsan da bu imkândan yararlanabilirsin. 2021'de kanuna eklenen fıkraya göre şüpheli alacağı, hangi alacağa ait olduğunu gösterecek şekilde defterinin gider kısmına yazarsın. Bu alacaktan sonradan tahsil ettiğin tutarı da tahsil ettiğin dönemde defterinin gelir kısmına kaydedersin.
Örneğin bir tesisatçı, müşterisinden alamadığı 12.000,00 TL'yi iki kez iadeli taahhütlü mektupla istemiş ve ödenmemişse bu tutarı gider kısmına yazabilir. Müşteri 2027'de 5.000,00 TL öderse bu tutar 2027'nin gelirine girer. İşletme defterinin genel işleyişini esnaf muhasebesi yazımızda anlattık.
Şüpheli alacak ile değersiz alacak arasındaki fark nedir?
Şüpheli alacakta tahsil ihtimali henüz bitmemiştir. Değersiz alacakta ise mahkeme kararı ya da kanaat verici bir belgeye göre tahsil imkânı artık kalmamıştır. Vergi Usul Kanunu'nun 322. maddesine göre değersiz alacak, bu duruma düştüğü tarihte kayıtlı değeriyle zarar yazılarak kayıtlardan çıkarılır. İşletme defteri tutan mükellef değersiz alacağı gider olarak kaydeder.
| Konu | Şüpheli Alacak | Değersiz Alacak |
|---|---|---|
| Kanun Maddesi | VUK 323 | VUK 322 |
| Tahsil İhtimali | Var ama şüpheli | Kalmamış |
| Dayanak | Dava, icra, protesto ya da birden fazla yazılı istem | Mahkeme kararı ya da kanaat verici belge |
| Kayıt | Karşılık ayrılır, alacak kayıtlarda kalır | Alacak zarar yazılarak kayıtlardan çıkarılır |
Yıl kapanmadan önce ne yapmalısın?
31.12.2026'ya kadar şu adımları tamamlarsan kapanışta müşavirinin işi kolaylaşır:
- Vadesi geçen alacaklarını listele. Kimden ne kadar alacağın olduğunu ve vadenin ne zaman geçtiğini çıkar.
- Küçük alacakları yazıyla iste. Ödeme istemini ispatlanabilir bir yolla, örneğin iadeli taahhütlü mektup ya da noter ihtarıyla gönder ve birden fazla kez tekrarla.
- Büyük alacaklar için hukuki yolu değerlendir. 25.000 TL'yi aşan alacakta karşılık için dava ya da icra aşaması gerekir.
- Belgeleri bir dosyada topla. Fatura, cari ekstresi, ihtarlar, icra dosya numarası ve teminat belgeleri müşavirine eksiksiz gitsin.
- Bakiyeleri müşterilerinle karşılaştır. Yıl sonunda tutar farkı çıkmaması için mutabakat yap.
Bu listeyi çıkarmanın en kolay yolu alacaklarını düzenli tutmaktır. Bir ön muhasebe programı kullanıyorsan her müşterinin bakiyesi ve hareketleri zaten elinin altındadır. Uygun Muhasebe'de cari hesap kartında ekstreyi ve vadesi geçen alacakları görürsün; ekstreyi PDF olarak kaydedip müşavirine iletebilirsin. Karşılık kaydı ise genel muhasebe işidir ve mali müşavirin tarafından yapılır. Tahsilatı baştan sağlam tutmak için alacak takibi nasıl yapılır yazımıza da göz atabilirsin.
Bu yazı genel bilgi içindir; vergi ve hukuk kararlarında mali müşavirine danış. Mevzuat değiştikçe yazıyı güncelliyoruz; güncelleme tarihi başlığın altında.