Gelir ve gider neleri kapsar, kâr nasıl bulunur?
Gelir, sattığın mal ve hizmetlerden ve diğer faaliyetlerinden elde ettiğin tutardır (KDV mükellefiysen KDV hariç). Gider, bu geliri elde etmek ve işi sürdürmek için yaptığın harcamalardır. İkisinin farkı net kârı verir; fark eksi çıkarsa dönem zarardadır. Vergide de mantık aynıdır: Gelir Vergisi Kanunu'nun 40. maddesi, ticari kazancın elde edilmesi ve idame ettirilmesi için yapılan genel giderlerin indirilmesini kabul eder. "Gelir gider vergisi" diye ayrı bir vergi yoktur; aradığın şey büyük olasılıkla bu farktan hesaplanan gelir vergisidir.
Araca yazarken en çok şu kalemlerde tereddüt edilir:
| Kalem | Araçta nereye yazılır? | Neden? |
|---|---|---|
| Satış faturasının KDV hariç tutarı | Satış gelirleri | Faaliyetin karşılığıdır |
| Satıştan tahsil ettiğin KDV | Hiçbiri | Devletin parasıdır; KDV beyannamesinde kapanır |
| Satmak için aldığın mal | Mal ve hammadde (yalnız sattığın kadarı) | Stokta duran mal, satılana kadar gider olmaz |
| Alışta ödediğin KDV (KDV mükellefiysen) | Hiçbiri | İndirilecek KDV'dir; basit usuldeysen giderin içinde kalır |
| Banka kredisi | Hiçbiri | Borçtur, gelir değildir. Faizi gider olabilir, ana para taksiti gider değildir |
| Kendi cebine çektiğin para | Hiçbiri | İşletme sahibinin, eşinin ve çocuklarının işletmeden çektiği paralar gider yazılamaz (Gelir Vergisi Kanunu md. 41/1) |
| Para cezaları ve vergi cezaları | Hiçbiri | Gider olarak indirilmesi kabul edilmez (md. 41/6) |
| Bilgisayar, makine gibi demirbaşlar | Doğrudan gider değil | Değeri kullanım süresine yayılarak gider olur (amortisman); bunu mali müşavirin hesaplar |
Bir ayın gelir gider tablosu nasıl okunur?
Bir mağazanın bir aylık rakamlarını araca yazdık. Sağdaki sütun, her giderin toplam giderin yüzde kaçı olduğunu gösteriyor.
| Kalem | Tutar | Giderin payı |
|---|---|---|
| Satış gelirleri | 180.000,00 TL | |
| Diğer gelirler | 2.500,00 TL | |
| Toplam gelir | 182.500,00 TL | |
| Mal ve hammadde | 95.000,00 TL | %58,37 |
| Personel | 38.000,00 TL | %23,35 |
| Kira ve faturalar | 14.500,00 TL | %8,91 |
| Reklam, komisyon ve kargo | 9.000,00 TL | %5,53 |
| Diğer giderler | 6.250,00 TL | %3,84 |
| Toplam gider | 162.750,00 TL | |
| Net kâr | 19.750,00 TL | Kâr marjı %10,82 |
Kâr marjı, net kârın toplam gelire oranıdır. Bu ayda her 100 TL gelirin 10,82 TL'si sana kaldı. Giderin yarısından fazlası mal olduğu için alış fiyatındaki küçük bir değişiklik kârı en çok oynatır. Ürün başına kâr marjı için kâr marjı hesaplama aracına bak.
Zarar eden ayı nasıl yorumlarsın?
Mevsimlik işlerde bazı aylar zararla kapanır. Örneğin 60.000,00 TL satış yapan, 38.000,00 TL mal, 30.000,00 TL personel, 12.000,00 TL kira ve 4.000,00 TL reklam gideri olan bir işletmenin toplam gideri 84.000,00 TL olur. Net sonuç −24.000,00 TL (zarar), kâr marjı eksi %40,00'tır. Giderin %45,24'ü mal, %35,71'i personeldir. Mal maliyeti satışla birlikte azalır, personel ve kira azalmaz; bu yüzden satış düşünce zarar hızla büyür. Mevsimlik işte tek aya değil, on iki ayın toplamına bak. Ay ay yazdığın rakamları toplayıp yıllık tutarları da araca bir kez yaz; yıllık marj, aylık marjların ortalamasıyla değil, yıllık kârın yıllık gelire oranıyla bulunur.
Tutarları KDV dahil yazarsan ne olur?
Marj seni uyarmaz, kâr ise şişer. KDV hariç 100.000,00 TL satış ve 60.000,00 TL mal için net kâr 40.000,00 TL, marj %40,00 çıkar. Aynı rakamları KDV dahil (120.000,00 TL ve 72.000,00 TL) yazarsan net kâr 48.000,00 TL görünür, marj yine %40,00 olur. Aradaki 8.000,00 TL, satışta topladığın 20.000,00 TL KDV ile alışta ödediğin 12.000,00 TL KDV'nin farkıdır; devlete ödenecek KDV'dir, kâr değildir.
Basit usuldeysen satışın KDV'sizdir ve alışta ödediğin KDV'yi indiremezsin; o KDV giderin içinde kalır. Bu durumda alış tutarını ödediğin gibi yaz.
Gelir gider defteri nasıl tutulur, bu araç yerine geçer mi?
Hayır, bu araç resmî defterin yerine geçmez; ayın kârını hızlıca görmen için bir yönetim hesabıdır. "Gelir gider defteri" denince çoğu zaman şahıs işletmelerinin tuttuğu işletme defteri kastedilir. Yıllık alımı 2.500.000 TL'yi, satışı 3.500.000 TL'yi ya da hizmet geliri 1.200.000 TL'yi (2026) aşanlar ile her türlü ticaret şirketi bilanço esasına göre defter tutmak zorundadır (Vergi Usul Kanunu md. 177). İşletme defterini bu sınırların altında kalan şahıs işletmeleri tutar; defter Defter Beyan sisteminde tutulur ve bilanço esasına geçene kadar e-Defter şartı yoktur. Hangi defteri tutacağını mali müşavirinle belirle.
Net kâr, vergi matrahına eşit değildir: indirilemeyen giderler, amortisman ve geçmiş yıl zararı gibi kalemler matrahı değiştirir. Matrahı mali müşavirinle belirleyip gelir vergisi hesaplama aracına yaz. Ayın kârını Excel'de tutmak istersen gelir gider tablosu şablonuna, düzenli kayıt için gelir gider takibi nasıl yapılır yazısına bakabilirsin.